پرفنازین چیست؟ کاربرد، نحوه مصرف، عوارض جانبی

پرفنازین چیست؟

قرص پرفنازین یک داروی آنتی‌سایکوتیک نسل اول از گروه پیپرازینیل فنوتیازین‌هاست که با مهار گیرنده‌های دوپامین D2 در مغز عمل می‌کند و حدود ۱۰ برابر قوی‌تر از کلرپرومازین است. این مکانیسم، علائم مثبت روان‌پریشی مانند توهم و هذیان را کاهش می‌دهد. برخلاف آنتی‌سایکوتیک‌های نسل دوم که سروتونین را نیز هدف قرار می‌دهند، پرفنازین تمرکز بیشتری بر دوپامین دارد و اثربخشی متوسطی ارائه می‌دهد. از دهه ۱۹۵۰ در آمریکا معرفی شد و بیش از ۶۰ سال در درمان اسکیزوفرنی و روان‌پریشی‌ها استفاده شده است.

فرم‌های دارویی پرفنازین

پرفنازین در فرم‌های مختلف ارائه می‌شود: قرص‌های خوراکی (۲، ۴، ۸ و ۱۶ میلی‌گرم)، محلول خوراکی (۴ میلی‌گرم در میلی‌لیتر) و آمپول تزریقی (۵ میلی‌گرم در میلی‌لیتر). قرص‌ها برای درمان طولانی‌مدت اسکیزوفرنی یا اضطراب مناسب‌اند و معمولاً ۱-۳ بار در روز مصرف می‌شوند. محلول خوراکی برای بیمارانی که بلع قرص دشوار است، استفاده می‌شود و باید در حداقل ۶۰ میلی‌لیتر آب، آب‌میوه یا شیر رقیق شود تا از تحریک گوارشی جلوگیری کند.

آمپول تزریقی برای شرایط حاد مانند بی‌قراری شدید یا تهوع غیرقابل‌کنترل استفاده می‌شود و به صورت عضلانی عمیق تزریق می‌شود. دوز تزریقی معمولاً دو سوم دوز خوراکی است، زیرا جذب سریع‌تری دارد. انتقال به فرم خوراکی باید سریع انجام شود تا از عوارض تزریق مکرر جلوگیری شود. انتخاب فرم دارویی به وضعیت بیمار و شدت بیماری بستگی دارد. بیماران باید دستورات پزشک را دقیق دنبال کنند و از تغییر فرم دارو بدون مشورت پرهیز کنند.

مکانیسم عمل قرص پرفنازین

علاوه بر خاصیت آنتی‌سایکوتیک، پرفنازین با مهار گیرنده‌های دوپامین در ناحیه محرک شیمیائی مدولا، اثر ضد تهوع قوی دارد. این ویژگی آن را برای تهوع شدید ناشی از شیمی‌درمانی یا جراحی مناسب می‌کند. اثرات آنتی‌هیستامینیک و آنتی‌کولینرژیک خفیف نیز باعث آرام‌بخشی و عوارضی مانند خشکی دهان می‌شود. متابولیسم آن عمدتاً توسط آنزیم CYP2D6 کبد انجام می‌شود و بیماران با متابولیسم ضعیف نیاز به دوز کمتر دارند.

مطالعه CATIE با بیش از ۱۴۰۰ بیمار اسکیزوفرنی نشان داد که پرفنازین اثربخشی مشابه آنتی‌سایکوتیک‌های نسل دوم دارد، اما عوارض خارج هرمی بیشتری ایجاد می‌کند. این دارو در مناطق با منابع محدود به دلیل هزینه کمتر همچنان استفاده می‌شود. موارد منع مصرف شامل کما، افسردگی شدید CNS، دیسکرازی خونی و حساسیت به فنوتیازین‌هاست. همچنین در بیماران با بیماری قلبی، گلوکوم یا سابقه تشنج باید با احتیاط تجویز شود، زیرا می‌تواند فاصله QT را طولانی کرده یا آستانه تشنج را کاهش دهد. در کودکان زیر ۱۲ سال توصیه نمی‌شود و در سالمندان خطر مرگ در روان‌پریشی مرتبط با زوال عقل را افزایش می‌دهد. در بارداری، داده‌های انسانی محدود است، اما مطالعات حیوانی خطر تراتوژنیک واضحی نشان نمی‌دهند.

نحوه مصرف پرفنازین

مصرف پرفنازین باید با دقت و بر اساس شرایط بیمار تنظیم شود. برای اسکیزوفرنی در بزرگسالان بستری، دوز اولیه خوراکی ۸-۱۶ میلی‌گرم، ۲ تا ۴ بار در روز است و حداکثر تا ۲۴-۶۴ میلی‌گرم روزانه افزایش می‌یابد، اما دوزهای بالا ۲۴ میلی‌گرم فقط برای بستری مناسب است. در بیماران سرپایی، دوز نگهدارنده ۴-۸ میلی‌گرم سه بار در روز است که به حداقل مؤثر کاهش می‌یابد. مصرف شبانه (دو سوم دوز کل) خواب‌آلودگی روزانه را کاهش می‌دهد.

برای تهوع شدید، دوزهای پایین‌تر (۵-۱۰ میلی‌گرم خوراکی، ۳-۴ بار در روز یا ۵ میلی‌گرم تزریقی هر ۶ ساعت) کافی است و باید به سرعت به فرم خوراکی تغییر کند. تزریق عضلانی عمیق برای بی‌قراری حاد یا بیماران غیرخوراکی استفاده می‌شود، با دوزی معادل دو سوم خوراکی. محلول خوراکی باید در حداقل ۶۰ میلی‌لیتر آب یا شیر رقیق شود.

در سالمندان، دوز نصف بزرگسالان (۲-۴ میلی‌گرم روزانه) به دلیل حساسیت به عوارض توصیه می‌شود. در نارسایی کبدی یا کلیوی، دوز کاهش می‌یابد و سطح پلاسمایی پایش می‌شود. برای کودکان بالای ۱۲ سال، دوز مشابه بزرگسالان است؛ زیر ۱۲ سال، استفاده غیرمجاز است. اثرات آنتی‌سایکوتیک پس از ۴-۶ هفته کامل می‌شود، اما اثر ضد تهوع سریع است. قطع ناگهانی خطر عود روان‌پریشی دارد؛ کاهش تدریجی طی ۱-۲ هفته لازم است. تداخل با مهارکننده‌های CYP2D6 (مانند فلوکستین) نیاز به کاهش ۵۰٪ دوز دارد. مصرف با غذا ناراحتی گوارشی را کم می‌کند، اما الکل ممنوع است.

کاربرد قرص پرفنازین

• اسکیزوفرنی: کاهش توهم و هذیان
• تهوع و استفراغ: مؤثر برای موارد شدید پس از جراحی یا شیمی‌درمانی
• مانیا دوقطبی: مدیریت بی‌قراری حاد
• افسردگی سایکوتیک: مکمل ضد افسردگی‌ها
• غیرمجاز: هیپرامزیس گراویداروم، سندرم تورت، سکسکه مقاوم

پرفنازین برای لاغری

پرفنازین برای کاهش وزن تجویز نمی‌شود و حتی می‌تواند اثر معکوس داشته باشد. مطالعه CATIE نشان داد که ۷-۱۶٪ بیماران افزایش وزن بیش از ۷٪ داشتند. متاآنالیزها تأیید می‌کنند که پرفنازین باعث افزایش وزن متوسط می‌شود، کمتر از اولانزاپین اما بیشتر از زیپراسیدون. مهار دوپامین در هیپوتالاموس اشتها را افزایش داده و مقاومت به انسولین ایجاد می‌کند. استفاده غیرمجاز برای سرکوب اشتها خطراتی مانند دیسکینزی تأخیری یا سندرم متابولیک دارد. برای کاهش وزن، رژیم غذایی، ورزش یا داروهای تأییدشده مانند اورلیستات توصیه می‌شود. در صورت افزایش وزن (۱۰-۲۰٪ بیماران)، تغییر به آنتی‌سایکوتیک کم‌خطر یا افزودن متفورمین بررسی شود.

برای آشنایی با انواع  آمپول های لاغری روی لینک‌های درج شده کلیک کنید.

پرفنازین برای وسواس فکری

پرفنازین درمان اولیه برای اختلال وسواس فکری-عملی (OCD) نیست.  SSRIها مانند فلوکستین با پاسخ‌دهی ۴۰-۶۰٪ خط اول هستند. در OCD مقاوم (۲۰-۳۰٪ موارد)، دوز پایین پرفنازین (۲-۴ میلی‌گرم روزانه) همراه SSRIها ممکن است اجبارها را کاهش دهد. اما آنتی‌سایکوتیک‌ها می‌توانند در ۱۰-۲۵٪ بیماران اسکیزوفرنی، OCD را القا کنند. دستورالعمل‌های بنیاد بین‌المللی OCD، آنتی‌سایکوتیک‌های نسل دوم مانند ریسپریدون را ترجیح می‌دهند. بررسی ۲۰۲۰، تنظیم‌کننده‌های گلوتامات را مناسب‌تر می‌داند. ترکیب با CBT بهترین نتیجه را دارد.

پرفنازین برای اضطراب

پرفنازین برای اضطراب اولیه تأیید نشده، اما در اضطراب شدید همراه با بی‌قراری یا افسردگی سایکوتیک، به‌ویژه با آمی‌تریپتیلین (مانند تریاویل) استفاده می‌شود. دوزهای پایین (۲-۸ میلی‌گرم روزانه) با اثر آرام‌بخشی، بی‌قراری را کاهش می‌دهد. مطالعات ۱۹۵۷ اثربخشی در اضطراب سالمندان را نشان داد، اما تحمل دارویی ایجاد می‌شود. نسبت به SSRIها یا بنزودیازپین‌ها، خطر وابستگی و عوارض خارج هرمی دارد. نظرات کاربران ترکیب آمی‌تریپتیلین/پرفنازین را ۹.۶/۱۰ برای اضطراب ارزیابی کرده‌اند، اما مه مغزی گزارش شده است.

آیا قرص پرفنازین ۲ خواب آور است؟

بله، پرفنازین ۲ میلی‌گرم به دلیل آنتاگونیسم H1، اثر خواب‌آوری خفیف تا متوسط دارد که در ۲ هفته اول قوی‌تر است. ۳۰-۵۰٪ بیماران خواب‌آلودگی گزارش می‌کنند. مصرف شبانه، اثرات مثبت خواب را تقویت و افت فشار خون را کاهش می‌دهد. از الکل پرهیز کنید و تحمل دارویی را پایش کنید.

عوارض جانبی پرفنازین

• شایع: خواب‌آلودگی (۳۰-۵۰٪)، خشکی دهان، یبوست، تاری دید، سرگیجه.
• خارج هرمی (۲۰-۴۰٪): آکاتیزیا، پارکینسونیسم، دیستونی؛ دیسکینزی تأخیری (۵-۱۰٪ طولانی‌مدت)
• قلبی: طولانی شدن QT، تاکی‌کاردی
• اندوکرین: هیپرپرولاکتینمی (ژنیکوماستی، گالاکتوره)
• جدی: سندرم نورولپتیک بدخیم ،آگرانولوسیتوز

در سالمندان، خطر عوارض بیشتر است. بنزتروپین می‌تواند عوارض را کاهش دهد.

عوارض جانبی جدی

در ادامه عوارض جانبی که باید در اسرع وقت به پزشک گزارش دهید را آورده‌ایم:

• واکنش‌های آلرژیک – بثورات پوستی، خارش، کهیر، تورم صورت، لب‌ها، زبان یا گلو
• تب بالا، سفتی عضلات، افزایش تعریق، ضربان قلب سریع یا نامنظم و گیجی، که ممکن است علائم سندرم بدخیم نورولپتیک باشد
• سطح بالای پرولاکتین – رشد غیرمنتظره بافت سینه، ترشح از نوک پستان، تغییر در میل یا عملکرد جنسی، چرخه قاعدگی نامنظم
• عفونت – تب، لرز، سرفه یا گلودرد
• فشار خون پایین – سرگیجه، احساس ضعف یا سبکی سر، تاری دید
• حرکات کنترل نشده و تکراری بدن، سفتی یا اسپاسم عضلات، لرزش یا رعشه، از دست دادن تعادل یا هماهنگی، بی‌قراری، راه رفتن روی زمین، که ممکن است علائم علائم خارج هرمی (EPS) باشد

عوارض جنسی پرفنازین

پرفنازین با افزایش سطح پرولاکتین (هیپرپرولاکتینمی) می‌تواند عوارض جنسی ایجاد کند. در زنان، این عارضه ممکن است به گالاکتوره (ترشح غیرطبیعی شیر)، اختلالات قاعدگی یا کاهش میل جنسی منجر شود. در مردان، ژنیکوماستی (بزرگ شدن سینه)، کاهش میل جنسی یا اختلال در تولید اسپرم گزارش شده است. این اثرات به دلیل مهار دوپامین در محور هیپوفیز است که ترشح پرولاکتین را افزایش می‌دهد.

مدیریت شامل کاهش دوز یا تغییر به آنتی‌سایکوتیک‌هایی با اثر کمتر بر پرولاکتین (مانند آریپیپرازول) است. بیماران باید علائم را به پزشک گزارش کنند، به‌ویژه اگر قصد بارداری دارند. آزمایش سطح پرولاکتین ممکن است لازم باشد. روان‌درمانی می‌تواند به کاهش استرس ناشی از این عوارض کمک کند.

عوارض قطع ناگهانی پرفنازین

قطع ناگهانی می‌تواند سندرم ترک آنتی‌سایکوتیک ایجاد کند: تهوع، استفراغ، سرگیجه، لرزش (۵۰-۷۰٪ موارد). عود روان‌پریشی یا  NMS ممکن است رخ دهد. متاآنالیزها نشان می‌دهد ۵۳٪ بیماران علائم ترک دارند که ۱-۴ روز پس از قطع ظاهر می‌شود. کاهش تدریجی طی ۱-۴ هفته و پایش در بارداری ضروری است.

مقایسه داروی پرفنازین با آنتی‌سایکوتیک‌های نسل دوم

۱.  مکانیسم اثر

پرفنازین (نسل اول): مهار قوی گیرنده‌های دوپامین D2، با تمرکز بر علائم مثبت روان‌پریشی (توهم، هذیان). اثرات آنتی‌هیستامینیک و آنتی‌کولینرژیک خفیف.

نسل دوم (ریسپریدون، اولانزاپین، کوئتیاپین، آریپیپرازول): مهار دوپامین D2 و سروتونین 5-HT2A، بهبود علائم مثبت، منفی و شناختی.

۲.  اثربخشی

پرفنازین: مؤثر برای روان‌پریشی حاد و تهوع شدید، مشابه نسل دوم در علائم مثبت (مطالعه CATIE)، اما توقف درمان به دلیل عوارض بیشتر است.

نسل دوم: بهبود علائم منفی و شناختی، مناسب برای OCD مقاوم (ریسپریدون) و اضطراب (کوئتیاپین).

۳.  عوارض جانبی

پرفنازین: EPS بالا (۲۰-۴۰٪)، خواب‌آلودگی (۳۰-۵۰٪)، افزایش وزن متوسط، طولانی شدن QT، هیپرپرولاکتینمی.

نسل دوم: EPS کمتر (به جز ریسپریدون)، افزایش وزن بیشتر (اولانزاپین، کوئتیاپین)، خطر متابولیک بالا، آرام‌بخشی متغیر.

۴.  کاربردها

پرفنازین: اسکیزوفرنی، تهوع شدید، مانیا، افسردگی سایکوتیک. غیرمجاز: تورت، سکسکه.

نسل دوم: کاربرد گسترده‌تر دوقطبی، OCD، اضطراب، اوتیسم  و مناسب برای سالمندان.

۵.  هزینه

پرفنازین اقتصادی‌تر است.

تداخلات دارویی پرفنازین

پرفنازین می‌تواند با داروهای متعددی تداخل داشته باشد که ممکن است اثربخشی آن را کاهش دهد یا عوارض جانبی را تشدید کند. این دارو عمدتاً توسط آنزیم CYP2D6 کبد متابولیزه می‌شود، بنابراین داروهایی که این آنزیم را مهار می‌کنند، مانند فلوکستین یا پاروکستین SSRIها، می‌توانند سطح خونی پرفنازین را افزایش دهند و خطر عوارض مانند خواب‌آلودگی یا دیستونی را بالا ببرند. مصرف همزمان با الکل یا داروهای آرام‌بخش مانند بنزودیازپین‌ها (دیازپام، لورازپام) اثر خواب‌آوری را تشدید می‌کند و می‌تواند خطرناک باشد.

داروهای آنتی‌کولینرژیک (مانند بنزتروپین) ممکن است اثرات جانبی مانند یبوست یا تاری دید را افزایش دهند، در حالی که داروهای ضد تشنج (مانند فنی‌توئین) می‌توانند متابولیسم پرفنازین را تسریع کرده و اثر آن را کاهش دهند. داروهای طولانی‌کننده فاصله QT (مانند آمیودارون) خطر آریتمی قلبی را بالا می‌برند، بنابراین باید با احتیاط استفاده شوند.

برای جلوگیری از تداخلات، بیماران باید فهرست کامل داروها و مکمل‌های مصرفی خود را به پزشک اطلاع دهند. پایش سطح خونی و تنظیم دوز در صورت نیاز ضروری است. اگر داروی جدیدی تجویز شد، حتماً با داروساز یا پزشک مشورت کنید تا از تداخلات خطرناک جلوگیری شود. در صورت بروز علائم غیرعادی مانند سرگیجه شدید یا تپش قلب، فوراً به پزشک مراجعه کنید.

پرفنازین در بارداری و شیردهی

استفاده از پرفنازین در بارداری و شیردهی نیازمند احتیاط ویژه است. این دارو در دسته C بارداری قرار دارد، به این معنا که مطالعات حیوانی خطراتی مانند نقایص جنینی را نشان داده‌اند، اما داده‌های انسانی محدود است. پرفنازین تنها در صورتی باید در بارداری استفاده شود که فواید آن به وضوح بر خطرات احتمالی برتری داشته باشد. در سه‌ماهه سوم، خطر علائم ترک یا عوارض خارج هرمی در نوزاد (مانند لرزش یا بی‌قراری) وجود دارد.

در دوران شیردهی، پرفنازین به مقدار کم در شیر مادر ترشح می‌شود و ممکن است باعث خواب‌آلودگی یا تحریک‌پذیری در نوزاد شود. منابع توصیه می‌کنند که در صورت لزوم، دوز حداقلی با نظارت دقیق پزشک استفاده شود و وضعیت نوزاد پایش شود. زنان باردار یا شیرده باید از مصرف خودسرانه پرهیز کنند و با روان‌پزشک یا متخصص زنان مشورت کنند. جایگزین‌هایی مانند کوئتیاپین ممکن است در برخی موارد ایمن‌تر باشند، اما تصمیم نهایی به شرایط بیمار بستگی دارد.

اگر علائم غیرعادی در نوزاد (مانند بی‌قراری یا کاهش تغذیه) مشاهده شد، فوراً به پزشک اطلاع دهید. برنامه‌ریزی دقیق درمانی قبل از بارداری می‌تواند خطرات را کاهش دهد.

مصرف پرفنازین در کودکان و سالمندان

پرفنازین برای کودکان زیر ۱۲ سال توصیه نمی‌شود، زیرا اثربخشی و ایمنی آن در این گروه سنی تأیید نشده است. در کودکان بالای ۱۲ سال با اسکیزوفرنی، دوز مشابه بزرگسالان (۴-۱۶ میلی‌گرم روزانه) تحت نظارت دقیق استفاده می‌شود، اما خطر عوارض مانند دیستونی یا خواب‌آلودگی بالاست.

همچنین در سالمندان، حساسیت به عوارض پرفنازین (مانند افت فشار خون، خواب‌آلودگی و خطر سقوط) بیشتر است، بنابراین دوز اولیه باید نصف بزرگسالان (۲-۴ میلی‌گرم روزانه) باشد. در بیماران سالمند با روان‌پریشی مرتبط با دمانس یا زوال عقل، پرفنازین خطر مرگ (به دلیل مشکلات قلبی یا عفونت) را افزایش می‌دهد و استفاده از آن ممنوع است. نظارت منظم بر فشار خون، عملکرد کبدی و علائم خارج هرمی ضروری است.

برای هر دو گروه، شروع با دوز پایین و افزایش تدریجی توصیه می‌شود. والدین یا مراقبان باید علائم غیرعادی مانند لرزش یا گیجی را گزارش کنند. در سالمندان، جایگزین‌هایی مانند آریپیپرازول ممکن است به دلیل عوارض کمتر ترجیح داده شوند.

حساسیت به نور و پوست با پرفنازین

پرفنازین، مانند سایر فنوتیازین‌ها، می‌تواند باعث حساسیت به نور (فتوسنسیتیویتی) شود و خطر آفتاب‌سوختگی یا بثورات پوستی را افزایش دهد. بیماران ممکن است پس از قرار گرفتن در معرض نور خورشید دچار قرمزی، خارش یا التهاب پوست شوند. این عارضه به دلیل تجمع متابولیت‌های دارو در پوست است.

برای پیشگیری، بیماران باید از ضدآفتاب با SPF بالا، عینک آفتابی و لباس‌های محافظ استفاده کنند. اجتناب از نور مستقیم خورشید، به‌ویژه بین ساعات ۱۰ صبح تا ۴ بعدازظهر، توصیه می‌شود. در صورت بروز بثورات شدید، پزشک ممکن است کورتیکواستروئید موضعی تجویز کند یا دوز را کاهش دهد. بیماران باید هرگونه تغییر پوستی را گزارش کنند، زیرا ممکن است نشانه حساسیت دارویی باشد.

تاثیر پرفنازین بر قند خون و بیماران دیابتی

پرفنازین می‌تواند سطح قند خون را افزایش دهد و در بیماران دیابتی نیاز به انسولین یا داروهای ضد دیابت را بالا ببرد. این اثر به دلیل اختلال در متابولیسم گلوکز و مقاومت به انسولین ناشی از مهار دوپامین است. در استفاده طولانی‌مدت، خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ افزایش می‌یابد.

بیماران دیابتی باید قند خون خود را مرتب پایش کنند و نتایج را با پزشک در میان بگذارند. رژیم غذایی کم‌کربوهیدرات و ورزش منظم می‌تواند به کنترل قند کمک کند. در صورت افزایش غیرطبیعی قند، پزشک ممکن است متفورمین یا تغییر به داروی کم‌خطرتر مانند زیپراسیدون را در نظر بگیرد. بیماران بدون دیابت نیز باید آزمایش قند خون دوره‌ای انجام دهند.

تهیه داروی پرفنازین با داروگ

با مراجعه به سایت داروگ می‌توانید جهت استعلام دارو از داروخانه های تهران و سایر شهرستان‌ها اقدام نمایید. برای این منظور کافیست روی لینک درج شده کلیک کنید و نام داروی مد نظر خود را وارد کنید یا نسخه خود را آپلود کنید. برای خرید قرص پرفنازین همچنین می‌توانید با کارشناسان ما در تماس باشید.

سؤالات متداول

چقدر طول می‌کشد تا پرفنازین اثر کند؟

ضد تهوع: چند ساعت؛ آنتی‌سایکوتیک: ۱-۶ هفته.

آیا پرفنازین اعتیادآور است؟

خیر، اما قطع ناگهانی علائم ترک ایجاد می‌کند.

جایگزین‌های پرفنازین چیست؟

ریسپریدون یا کوئتیاپین با عوارض کمتر.